Φόρτωση Text-to-Speech…
Μυθική μορφή του 19ου αιώνα, η Φλόρενς Νάιτινγκεϊλ (1820-1910) θεμελίωσε τις νεότερες αντιλήψεις για τη νοσηλευτική, συνδέθηκε με τον πόλεμο της Κριμαίας και προκάλεσε σειρά μεταβολών στις αντιλήψεις για την περίθαλψη, την πρόνοια, την οργάνωση των κοινωνιών. Πυλώνας της βικτωριανής Βρετανίας, υπήρξε τολμηρή και ρηξικέλευθη. Δεν ήταν ευρύτερα γνωστό ότι είχε ταξιδέψει στην Ελλάδα το 1850. Στα ελληνικά κυκλοφόρησε η έκδοση με τίτλο «Ελλάδα μου, κοιτίδα μου. Το ταξίδι της Φλόρενς Νάιτινγκεϊλ στην Ελλάδα», από τις εκδόσεις Ποταμός (είναι ο 19ος τίτλος στην ωραία σειρά ιδεών «Φάροι & Φαρίσκοι»). Η πρωτοβουλία ανήκει στην ιστορικό και ερευνήτρια Αννίτα Π. Παναρέτου, η οποία έκανε τη μετάφραση και έγραψε την εισαγωγή. Τον πρόλογο υπογράφει ο Μπρους Κλαρκ.
«Η Φλόρενς, όπως και όλοι οι ξένοι περιηγητές από τον 17ο έως τον 19ο αιώνα, ήρθε στην Ελλάδα προσανατολισμένη στα κορυφαία επιτεύγματα του αρχαίου κλέους. Οπου συναντά σωζόμενα τεκμήριά του, στέκει έκθαμβη».
«Από τα μαθητικά μου χρόνια γνώριζα σε αδρές γραμμές τη Φλόρενς Νάιτινγκεϊλ, ως τη νοσοκόμα με το φανάρι που περιέθαλπε τραυματίες στον πόλεμο της Κριμαίας», λέει η Αννίτα Π. Παναρέτου. «Πριν από αρκετά χρόνια, έπεσα τυχαία πάνω στη μικρή ιστορία της Αθηνάς, της κουκουβάγιας που βρήκε η Φλόρενς στον Παρθενώνα και την πήρε μαζί της στην Αγγλία. Η ιστορία γράφτηκε και εικονογραφήθηκε από την αδελφή της Φλόρενς. Ετσι, έμαθα με έκπληξη ότι η Φλόρενς είχε ταξιδέψει στην Ελλάδα το 1850».
– Πότε έγινε ευρύτερα γνωστό αυτό το ταξίδι;
– Τα πρωτότυπα σχετικά κείμενα (κυρίως με τη μορφή επιστολών προς την οικογένειά της και δευτερευόντως με τη μορφή σύντομων ημερολογιακών καταγραφών) δημοσιεύτηκαν μόλις το 2004. Oλα μαζί συνιστούν ένα σπουδαίο ταξιδιωτικό χρονικό. Το αναζήτησα και βρέθηκα μπροστά σε μια δεύτερη έκπληξη. Η Φλόρενς όχι μόνο είχε ταξιδέψει στην Ελλάδα, αλλά και είχε παραμείνει δύο ολόκληρους μήνες. Το μεγαλύτερο διάστημα το πέρασε στην Αθήνα, ενώ έμεινε λίγες μέρες στην Κέρκυρα.
– Πώς διαφαίνεται η προσωπικότητά της;
– Oταν ανέτρεξα στη ζωή και στο έργο της, βρέθηκα μπροστά σε ένα πολλαπλώς προικισμένο πλάσμα (μεταξύ άλλων, υπήρξε δεινή στατιστικολόγος και το σύνολο των γραπτών της υπερβαίνει τις 14.000 σελίδες). Αυτή ήταν η τρίτη έκπληξη. Την τέταρτη έκπληξη αποτέλεσαν όσα γράφει για την Ελλάδα. Η ευρυμάθειά της, μετουσιωμένη σε πνευματική καλλιέργεια, ήταν εντυπωσιακή. Είχε βαθιά γνώση της ελληνικής μυθολογίας και ιστορίας, καθώς και των έργων των αρχαίων κλασικών. Ανάλογη ήταν η γνώση της για τον χριστιανισμό και τις ανατολικές θρησκείες. Αυτή η γνωστική σκευή, μαζί με ένα μοναδικό αισθητήριο και μια αξιοσημείωτη ευχέρεια γραπτής έκφρασης, της επέτρεψαν να αποτυπώσει αβίαστα την ουσία του ελληνικού γίγνεσθαι.
– Πώς ερμηνεύετε τη σχέση της με την Ελλάδα;
– Η Φλόρενς, όπως και όλοι οι ξένοι περιηγητές από τον 17ο έως τον 19ο αιώνα, ήρθε στην Ελλάδα προσανατολισμένη στα κορυφαία επιτεύγματα του αρχαίου κλέους. Οπου συναντά σωζόμενα τεκμήρια αυτού του κλέους στέκει έκθαμβη, ενώ για τη σύγχρονη Ελλάδα και για τους σύγχρονους Ελληνες εκφράζει συνήθως μια συγκρατημένα θετική διάθεση. Εκτιμά όμως απεριόριστα όσους είχαν μετάσχει στον απελευθερωτικό αγώνα.
– Φαίνεται ότι ήταν ρεαλίστρια και είχε ταυτόχρονα και μια ποιητικότητα.
– Ναι, πραγματικά υπάρχει αυτός ο συγκερασμός. Μια γυναίκα με άποψη, που πατάει γερά στα πόδια της και ταυτόχρονα ευαίσθητη μπροστά στην ομορφιά, μέχρι σημείου κατάνυξης. Και ο συγκερασμός αυτός γίνεται αισθητός στις περιγραφές της τής Ακρόπολης, αλλά και στις φυσικές περιγραφές της Αττικής, της Κέρκυρας, καθώς και των χερσαίων διαδρομών της από και προς την Αθήνα. Το ελληνικό τοπίο τη συναρπάζει.
– Αφήνει ωστόσο να φανεί η αποστροφή της στον τρόπο της Ορθοδοξίας, προφανώς λόγω του αμόρφωτου κλήρου και της τυπολατρίας… Πώς το σχολιάζετε;
– Η βαθιά ευσεβής Φλόρενς είχε απαιτήσεις από την Εκκλησία, είτε επρόκειτο για την Καθολική είτε για την Προτεσταντική: θεωρούσε απαραίτητη την κατανόηση και την ενεργό συμμετοχή στη Θεία Λειτουργία και, κυρίως, το πνεύμα της ουσιαστικής προσφοράς στον άνθρωπο. Η Ορθόδοξη Ελληνική Εκκλησία, είκοσι χρόνια μετά την απελευθέρωση από την οθωμανική κυριαρχία και με δεδομένη την πενία της, βρισκόταν σε νηπιακή κατάσταση ως προς τη μόρφωση λειτουργών και εκκλησιάσματος και ως προς τη φιλανθρωπική παρουσία της.
– Δεν αναφέρεται σε έλλειψη ανέσεων στην Αθήνα, παρότι υπονοείται. Και φαίνεται καθαρά πως αντιπαθούσε τον Οθωνα και την Αμαλία.
– Η σχεδόν εμπαθής αντιπάθειά της για τον Οθωνα και την Αμαλία σχετίζεται με την πολιτική κατάσταση της εποχής. Δεν ξεχνάει ποτέ ότι είναι Αγγλίδα. Θεωρώ ότι η έλλειψη ανέσεων δεν την ενοχλούσε ιδιαίτερα. Αν και ήταν πολύ εύπορη, τα ταξίδια της την είχαν συνηθίσει σε ταλαιπωρίες. Θα ήθελα να σταθώ και στην παρουσία της στην Ελλάδα: το κοινωνικό, οικονομικό και μορφωτικό της επίπεδο υπαγόρευσαν τις αθηναϊκές και κερκυραϊκές συναναστροφές της, που περιλαμβάνουν σημαντικά πρόσωπα του ευρύτερου δημόσιου βίου.
– Πιστεύετε ότι τα γραπτά της Φ. Ν. μπορούν να δώσουν πολλές ευκαιρίες για ανάλυση και στοχασμό πάνω στη διαχρονική ιδέα της Ελλάδας;
– Νομίζω ναι. Οσα πραγματεύεται μπορούν να αποτελέσουν κίνητρο για σκέψη, πόσο μάλλον που αποτελούν και ένα τερπνό ανάγνωσμα. Ούτε για μια στιγμή δεν ένιωσα ότι είχα απέναντί μου μια γυναίκα άλλης εποχής, μιας εποχής αθωότητας. Ποτέ δεν (τη) λυπήθηκα, όπως λυπόμαστε (για) τόσες γυναίκες που είχαν την ατυχία να βρεθούν μπροστά από την εποχή τους. Διότι η Φλόρενς έζησε και έδρασε εις πείσμα της εποχής της. Με τον δυναμισμό της υπερκέρασε την ατυχία. Δεν τη λυπήθηκα ούτε κι όταν διάβαζα και ξαναδιάβαζα –έκπληκτη για μια ακόμη φορά– τις εγγραφές της σ’ ένα είδος παράλληλου ημερολογίου: εκεί όπου ολοκληρώνεται η εικόνα της σύνθετης προσωπικότητάς της και όπου η Φλόρενς εμφανίζεται εμμονικά και αφελώς θεοφοβούμενη.
– Την κινητοποιούσε η πίστη της;
– Αν δεν ήταν η θρησκοληψία, θα μπορούσε άνετα να έχει υπάρξει μια άλλη αιτία, που θα την κινητοποιούσε προς την κατεύθυνση κάποιου στόχου τον οποίο θα διεκδικούσε μαχητικά. H Φλόρενς Νάιτινγκεϊλ προκαλεί ανάμεικτα συναισθήματα. Η ανυποχώρητη φύση της ευνόησε την ανάπτυξη της στρυφνής της πλευράς – μπορεί και να συνέβη το αντίστροφο. Εξάλλου η επιστήμη απεφάνθη ότι έπασχε από διπολική διαταραχή. Σε κάθε περίπτωση, πάντως, κερδίζει επαξίως τον σεβασμό και τον θαυμασμό για όσα έπραξε.