Η σκόρπια ροή των χάικου

ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΕΥΑΓΓΕΛΙΔΗΣ
Η μετάφραση της ιαπωνικής ποίησης ή Τα ιαπωνικά δεν έχουν κεφαλαία
εκδ. Αγρα, 2026, σελ. 64

Μπορεί τα ιαπωνικά να μην έχουν κεφαλαία, «έχουν όμως συλλαβές ποιητικής στίξης». Αλλωστε «όλα είναι μια σκόρπια ροή» στον εξωτικό κόσμο των ιδεογραμμάτων, του μινιμαλισμού, της υψηλής αισθητικής, των βαθιών συνδέσεων που προκαλούν τα χάικου στην/στον αναγνώστρια/η, αποτυπώνοντας εικόνες φαινομενικά απλές, ανώδυνες. Πλήθος γνώσεων και επιγνώσεων θα συνοδεύσουν την ανάγνωση του υπό συζήτηση δοκιμίου. Είναι ένα πονηρό βιβλίο. Περιλαμβάνει, τάχα, προπάντων δοκιμιακό λόγο γύρω από τη μετάφραση των ιαπωνικών ποιημάτων στα ελληνικά από έναν καταξιωμένο μεταφραστή, που δεν εξέδωσε όμως στη γλώσσα μας ιαπωνική ποίηση. Κατά τούτο, το βιβλίο αποτελεί «coming out», μας λέει ο Ευαγγελίδης, δόκιμος, επίσης, συγγραφέας και σεναριογράφος. Το πραγματικό «coming out» οφείλεται, βέβαια, στα ίδια τα ποιήματα, που βγαίνουν από την ντουλάπα του διανθίζοντας σε αφθονία το κείμενο.

Χωρίς ίχνος λογιοτατισμού, ο δοκιμιογράφος μιλάει με ταπεινότητα για ένα θέμα που, όπως προκύπτει, το ελέγχει καλά, χωνεμένα. Οι βιωματικές, ιδιωτικού χαρακτήρα αναφορές είναι ελάχιστες, σχεδόν αδιόρατες, αφήνοντας ένα ύφος προσωπικής εξομολόγησης να λανθάνει τόσο μονάχα, όσο χρειάζεται για να μαλακώσει και να γίνει ακόμη δεκτικότερη/ος η/ο αναγνώστρια/ης.

Ιαπωνική κομψότητα

Είτε, τώρα, μας μιλάει για ζητήματα τεχνικά, όπως είναι οι συλλαβές και οι λέξεις που παρεμβάλλονται ως στίξη, αλλάζοντας το νόημα αλλά και παρέχοντας περισσότερες από μία εναλλακτικές· είτε μας υποβάλλει διακριτικά, σχεδόν σαν να την αρνείται σε ένα πρώτο επίπεδο (με ένα κόλπο, άρα, της ρητορικής), τη σταθερή πεποίθηση ότι δίχως καλή γνώση των επιμέρους συγγραφέων και της ιστορικής πλαισίωσης θα χάσουμε τον μπούσουλα σε ό,τι μοιάζει απλοϊκό μα είναι σύνθετο όσο η ίδια η ύπαρξη· είτε, τέλος, ανατέμνει ζητήματα ποιητικής του χάικου, που θα μπορούσαν να χρησιμεύσουν και σε κάθε προσπάθεια ενός σημερινού δημιουργικού υποκειμένου, διατηρεί το ύφος ανάλαφρο. Μοιάζει να λέει: να σας πω και τούτο ακόμα που σκέφθηκα, μια και το έφερε η συζήτηση· επιτρέψτε μου να μοιραστώ μαζί σας μιαν ιδέα, αν και δεν είμαι ειδικός… Κι ύστερα, «βρέχει» κυριολεκτικά γνώση, πληροφορία, κριτική προσέγγιση. Αυτή η στάση μοιάζει ίσως και η ίδια, με τη σειρά της, με μια κομψή γιαπωνέζικη πόζα. Ιδίως αν σε αυτόν τον ευχάριστο τρόπο τού τάχα μη ειδικού προστεθεί και το «ψαχνό» που προαναφέραμε, δηλαδή τα ίδια τα ποιήματα, που παρεμβάλλονται κάθε τόσο ως παραδείγματα ή ως σημειώσεις περιθωρίου, καθώς ο δοκιμιογράφος ξετυλίγει τη σκέψη του.

Δεν περισσεύει λέξη

Στοιχηματίζω πως ούτε μια/ένας αναγνώστρια/της δεν θα ξεχάσει πια το χάικου που από μνήμης παραθέτει ο Ευαγγελίδης, ως το αρχικό έναυσμα για τη δική του ενασχόληση με το θέμα: «Λεπτό, φρεσκοκομμένο κρεμμύδι, αίσθηση ψυχρού». Το σχόλιό του απηχεί και τη δική μας σκέψη: «Χωρίς να ξέρω γιατί, μούδιασα, καθηλώθηκα, υπνωτίστηκα, φωτίστηκα – όλα ακούγονται πομπώδη… […] Μια κούνια κι ένα νανούρισμα μαζί· ο ύπνος και ο ξύπνιος· το όνειρο και η περισυλλογή σε ένα. Σαν να μην υπήρχε τίποτε άλλο να ειπωθεί». Αυτά, βέβαια, είναι οι χρυσοί κανόνες όλης της ποίησης και κάθε κειμένου που σέβεται τις/τους αναγνώστριες/τες: να μην περισσεύει ούτε μία λέξη, και το κείμενο να σφετερίζεται κατά το δυνατόν την πυκνότητα, την υλικότητα του αντικειμένου, την απτή του διάσταση.

Ταυτόχρονα, οι αρχές που διατυπώνονται με αφορμή την ιαπωνική ποίηση μοιάζει να μεταφέρονται ανεπαίσθητα αλλά πολύ πειστικά στο σύνολο του βίου: «μη εγωική ματιά, μοναχικότητα, ευγνώμων αποδοχή, άφατο των πραγμάτων, άρνηση του νοήματος, αντιφατικότητα, χιούμορ, ελευθερία, μη ηθικολογικό βλέμμα, απλότητα, υλικότητα, αγάπη, κουράγιο». Αραγε επιδεικνύοντάς τα αυτά γινόμαστε άξιες/οι ενός χάικου; Ή έρχεται το χάικου και μας τα χαρίζει; Μήπως και τα δυο, αφού «όπως και να ‘χει, εμπιστέψου τον ουρανό, τέλος του έτους» (Ισσα). «Το χάικου», μας λέει ο Ευαγγελίδης, «αφαιρεί όσο περισσότερες λέξεις γίνεται ανάμεσα στο πράγμα καθαυτό και στον αναγνώστη»: «κοιτάζοντας, μοναχικά, τ’ αστέρια αχ η ιτιά».

Μαζί με τον συγγραφέα, ευχαριστούμε κι εμείς τον Παναγιώτη Ιωαννίδη που εδώ και κάμποσα χρόνια επιμελείται άοκνα τις ποιητικές εκδηλώσεις με τίτλο «Με τα λόγια γίνεται» – εκεί παρουσιάστηκε το 2020 μια πρώτη εκδοχή τού υπό συζήτηση δοκιμίου, ως ομιλία. Οι εκδόσεις Αγρα, ο Ιωαννίδης και ο Ευαγγελίδης συνέβαλαν στην ευτυχή συνθήκη γέννησης ενός βιβλίου, που θα συμπεριληφθεί με αξιώσεις στη βιβλιογραφία του χάικου.