Σε εποχές σκληρές, που η πολιτική σήμαινε ζωή, επιβίωση, ελπίδα, φόβο και δίκιο, εκλέγεται τον Φεβρουάριο του 1964 η Ενωση Κέντρου με ποσοστό 52,72% και 173 βουλευτές. Εκλογικός θρίαμβος ενός κόμματος που ιδρύθηκε μόλις τον Σεπτέμβριο του 1961. Ιδρύθηκε ως κεντρώος χώρος, υπό τη σαφή έννοια του όρου, ως χώρος πολιτικής έκφρασης μεταξύ Αριστεράς και Δεξιάς. Στην επιτακτική ανάγκη για αλλαγή του πολιτικού κλίματος συντάχθηκε και η ΕΔΑ, σταυροδοτώντας επιλεκτικά υποψηφίους του Κέντρου. Η κεντρώα κυβέρνηση δεν μακροημέρευσε. Ανετράπη εκ των έσω. Επέζησε για σχεδόν 18 δύσκολους, αλλά γόνιμους, μήνες έως τον Ιούλιο του 1965 και τα Ιουλιανά.
Είναι μάλλον η πρώτη φορά που συγκροτείται πολιτικό Κέντρο στην Ελλάδα, αφού «τεχνικά» αλλά και πολιτικά η ύπαρξη Κέντρου προϋποθέτει ανεπτυγμένες τις δύο εκατέρωθέν του αντίπαλες πολιτικές δυνάμεις. Ο πολιτικός χώρος που είχε δημιουργήσει το 1910 ο Βενιζέλος υπήρξε μια δύναμη αστική, ριζικής βελτίωσης των πολιτικών συνθηκών απέναντι στο έως τότε κυρίαρχο πολιτικό κατεστημένο του θρόνου. Το βασιλικό κατεστημένο που απειλήθηκε, ονόμασε τη μεταρρυθμιστική παράταξη του Βενιζέλου δαιμονική δύναμη ανατροπής και καταστροφής.
Η ίδρυση της Ενωσης Κέντρου, ενώ υποστηρίχθηκε από τον θρόνο ως απάντηση στην παντοδυναμία του Κωνσταντίνου Καραμανλή, κατά την κυβερνητική περίοδο πολεμήθηκε σφόδρα από τον θρόνο και τη Δεξιά, αφού συσπείρωσε ό,τι υποστήριζε την εφικτή πρόοδο στην Ελλάδα. Αρθρώθηκαν προτάσεις για ουσιαστικές αλλαγές στη χώρα, κυρίως για την αυθαιρεσία και τον δεσποτισμό που εφάρμοζε πολιτικά ο στρατός, εναντίον του «εσωτερικού» εχθρού, ενός ανύπαρκτου όμως πολεμικού, κομμουνιστικού κινδύνου. Παράλληλα κυριαρχούσαν η βαρβαρότητα της πολιτικής καταστολής και η αυθαιρεσία των σωμάτων ασφαλείας εναντίον των «εθνικών μιασμάτων», της Αριστεράς, των συγγενών στελεχών και φίλων του ΕΑΜ, αλλά και κατά των μετριοπαθών κεντρώων, στους οποίους το καθεστώς απέδιδε τον ακυρωτικό χαρακτηρισμό των «συνοδοιπόρων των κομμουνιστών».
Κοντά στα ανθρώπινα δικαιώματα, η κεντρώα κυβέρνηση σχεδίασε ουσιαστική μεταρρύθμιση και στην παιδεία. Αναγκαίες προοδευτικές αλλαγές στην εκπαίδευση, στο «φρούριο» δηλαδή της συντήρησης και της ποδηγέτησης της γνώσης και του δημόσιου κύρους της. Από το Παιδαγωγικό Ινστιτούτο με επικεφαλής τον εγνωσμένης υψηλής ποιότητας Ευάγγελο Παπανούτσο σχεδιάστηκαν δωρεάν παιδεία, εννιάχρονη υποχρεωτική εκπαίδευση, καθιέρωση της δημοτικής γλώσσας σε μεγάλο μέρος της εκπαίδευσης, νέα εκπαιδευτικά συγγράμματα, επιστημονικότερα και πληρέστερα και για το μάθημα της Ιστορίας στη μέση εκπαίδευση. Επίσης δημιουργήθηκε η ΕΦΕΕ (Εθνική Φοιτητική Ενωση Ελλάδος) στον χώρο της ανώτατης παιδείας, όπου το παρακράτος με το Σπουδαστικό Τμήμα της Ασφάλειας της Αστυνομίας όργωνε την καθημερινότητα των φοιτητών και των φοιτητριών.
Παρά το λογικό για μια δυτική δημοκρατία της κεντρώας κυβερνητικής προσπάθειας να επιστρέψει επιτέλους ο στρατός στους στρατώνες και παρά το αναγκαίο των προτάσεων για μια σύγχρονη εκπαίδευση, θεωρήθηκαν και τα δύο εγκλήματα καθοσιώσεως για τον θρόνο και το πολιτικό και κοινωνικό κατεστημένο που συνδεόταν ιστορικά μαζί του. Η εξουσία δεν υπήρχε περίπτωση να εκχωρηθεί από τους «φυσικούς» ιδιοκτήτες της ούτε σε ένα κεντρώο κόμμα, σαφώς αστικό και μη αριστερό. Ενα κόμμα του οποίου η παράταξη είχε βεβαίως, εκ παραλλήλου με τη Δεξιά, συμμετάσχει ψυχή τε και σώματι στις μάχες του εμφυλίου πολέμου εναντίον της κομμουνιστικής Αριστεράς.
Κεντρώα πολιτική σήμαινε, και ίσως σημαίνει, τη συστράτευση χωρίς αποκλεισμούς, με ορίζοντα έντιμες και καίριες μεταρρυθμίσεις σε όφελος μιας αστικής δημοκρατίας.
Η ουσία της ανατροπής της κεντρώας κυβέρνησης του Γεωργίου Παπανδρέου ας αναζητηθεί στα εύλογα και «απλά», που σχεδίασε με στόχο την ακύρωση μιας «καχεκτικής δημοκρατίας», όπως έλεγε ο εκλιπών φίλος Ηλίας Νικολακόπουλος. Η ανατροπή της κεντρώας κυβέρνησης οργανώνεται από τα σπλάχνα της, από προσωπικές φιλοδοξίες των «αποστατών», από οικονομικά συμφέροντα, από τη δημαγωγία, την αστάθεια και την εκ του ασφαλούς επαναστατικότητα στελεχών της Ενωσης Κέντρου, από την καταστροφική δημιουργία του ΑΣΠΙΔΑ και αρκετά άλλα. Επί της ουσίας, όμως, η ανατροπή της κεντρώας κυβέρνησης επέρχεται διότι υπήρχαν στον τόπο μας κυρίαρχες δυνάμεις που ήθελαν την πολιτική παράταση του εμφυλίου πολέμου, δεκαπέντε χρόνια μετά τη λήξη του. Που δεν ήθελαν και δεν επέτρεψαν να γυρίσει σελίδα το εμφυλιοπολεμικό κλίμα, ούτε να δοθεί μια κεντρώα ανάσα σε μια κοινωνία που ασφυκτιούσε από την αυθαιρεσία του κράτους και τον παραμερισμό των δικαιωμάτων της, εν μέσω της μετανάστευσης, της αστυφιλίας και της αντιπαροχής. Εν μέσω συνθηκών που άλλαζαν την Ελλάδα και ακύρωναν, μέσω απόλυτου αυταρχισμού, σταδιακά τις οικείες νοοτροπίες του παρελθόντος.
Σε επίρρωση των παραπάνω έρχεται το πολιτικό και ανθρώπινο πάθος κατά της αδικίας της ανατροπής της κεντρώας κυβέρνησης, πάθος που θα εκφραστεί στις μεγάλες διαδηλώσεις Κέντρου και Αριστεράς, που θα αποτελέσουν αυτό που ευρύτερα αποκαλούμε Ιουλιανά ή «Αποστασία».
*Ο κ. Τάσος Σακελλαρόπουλος είναι ιστορικός, υπεύθυνος του Ιστορικού Αρχείου του Μουσείου Μπενάκη.