Η ζωή στο διάστημα δοκιμάζει το ανθρώπινο σώμα με τρόπους που θυμίζουν μια επιταχυνόμενη γήρανση.
Παρά την άριστη υγεία και φυσική κατάσταση που απαιτείται για να γίνει κανείς αστροναύτης και τις ώρες που αφιερώνουν στην άσκηση κατά τη διάρκεια των αποστολών, μετά από αρκετούς μήνες στο διάστημα, ορισμένοι αστροναύτες μπορεί να είναι πιο αδύναμοι, λιγότερο ικανοί να περπατήσουν και πιο επιρρεπείς σε τραυματισμούς από πολλούς ηλικιωμένους πίσω στη Γη.
Το βασικό πρόβλημα είναι ότι χωρίς τη συνεχή έλξη της βαρύτητας το σώμα παύει να δουλεύει όπως στη Γη. Τα οστά, ιδίως εκείνα που δέχονται φορτίο κατά το περπάτημα, χάνουν μάζα με γρήγορο ρυθμό, ενώ οι μύες εξασθενούν αισθητά μέσα σε λίγες εβδομάδες. Ιδιαίτερα ευάλωτοι είναι οι λεγόμενοι σταθεροποιητικοί μύες του κορμού, οι βαθιοί μύες που στηρίζουν τη σπονδυλική στήλη και βοηθούν το σώμα να διατηρεί σωστή στάση και ισορροπία, αναφέρει το New Scientist.
Η αποδυνάμωση αυτή δεν είναι αμελητέα. Στο διάστημα, οι μύες που κρατούν τον κορμό όρθιο μικραίνουν και ενεργοποιούνται πιο άστοχα, ενώ η σπονδυλική στήλη μπορεί να επιμηκυνθεί, καθώς η συμπίεση που δέχεται στη Γη μειώνεται. Το αποτέλεσμα είναι ότι πολλοί αστροναύτες εμφανίζουν πόνο στη μέση κατά την αποστολή, ενώ σε ορισμένους οι ενοχλήσεις επιμένουν και μετά την επιστροφή τους.
Η σημασία της άσκησης
Γι’ αυτό η άσκηση αποτελεί βασικό κομμάτι της ζωής στο διάστημα. Στον Διεθνή Διαστημικό Σταθμό οι αστροναύτες γυμνάζονται περίπου δύο ώρες την ημέρα, χρησιμοποιώντας ειδικό διάδρομο, ποδήλατο και μηχανήματα αντίστασης σχεδιασμένα για συνθήκες μικροβαρύτητας. Αυτές οι προπονήσεις έχουν στόχο να περιορίσουν την απώλεια μυϊκής δύναμης και οστικής μάζας, όμως συχνά δεν αρκούν από μόνες τους.
Μεγάλη σημασία δίνεται πλέον και σε πιο εξειδικευμένες ασκήσεις που δεν στοχεύουν στους μεγάλους, «ορατούς» μυς, αλλά στους βαθιούς μύες του κορμού. Πρόκειται για ασκήσεις αργής, ελεγχόμενης κίνησης και σωστής ενεργοποίησης, όπως το να περνά κανείς από καθιστή σε όρθια θέση, να ανεβαίνει σκαλοπάτια ή να εκτελεί κινήσεις ισορροπίας με έμφαση στη σωστή στάση της σπονδυλικής στήλης. Σε ορισμένες περιπτώσεις χρησιμοποιούνται ακόμη και υπέρηχοι ως βιοανάδραση, ώστε να φαίνεται αν οι συγκεκριμένοι μύες ενεργοποιούνται σωστά.
Χαμηλή ένταση, συνεχής ενεργοποίηση
Παράλληλα, ερευνητές αναπτύσσουν νέες μεθόδους άσκησης χαμηλής έντασης αλλά συνεχούς ενεργοποίησης, που κρατούν τους σταθεροποιητικούς μύες σε ήπια, διαρκή λειτουργία σε όλη τη διάρκεια της κίνησης. Αυτή η προσέγγιση θεωρείται πολλά υποσχόμενη τόσο για τους αστροναύτες όσο και για ανθρώπους στη Γη που αναρρώνουν από παρατεταμένη ακινησία, έχουν χρόνιο πόνο στη μέση ή αντιμετωπίζουν προβλήματα μετά τον τοκετό.
Για τη χαμένη ισορροπία
Η μικροβαρύτητα, όμως, δεν επηρεάζει μόνο μύες και οστά. Απορρυθμίζει και το σύστημα ισορροπίας. Στο διάστημα, το εσωτερικό αυτί και οι αισθητήρες στους μύες και τις αρθρώσεις παύουν να λαμβάνουν τα ίδια σήματα που χρησιμοποιούν στη Γη για να αντιλαμβάνονται τη θέση του σώματος. Έτσι, όταν οι αστροναύτες επιστρέφουν, συχνά είναι ασταθείς, υπερδιορθώνουν τις κινήσεις τους ή παραπατούν καθώς ο εγκέφαλος προσπαθεί να επαναπροσαρμοστεί στη βαρύτητα.
Για την αποκατάσταση αυτής της λειτουργίας εφαρμόζονται ειδικά προγράμματα αισθητικοκινητικής επανεκπαίδευσης: ασκήσεις ισορροπίας με κλειστά μάτια, σανίδες ισορροπίας, κινήσεις με στροφές της κεφαλής και τεχνικές που επανεκπαιδεύουν τον συντονισμό όρασης και στάσης. Αυτές οι μέθοδοι δεν αφορούν μόνο τους ανθρώπους του διαστήματος. Παρόμοιες ασκήσεις μπορούν να βοηθήσουν ηλικιωμένους να μειώσουν τον κίνδυνο πτώσεων και να βελτιώσουν τη χωρική τους αντίληψη.
Για την απώλεια οστικής μάζας
Εξίσου κρίσιμο είναι το θέμα της απώλειας οστικής μάζας. Η μικροβαρύτητα διαταράσσει την ισορροπία ανάμεσα στην αποδόμηση και την αναδόμηση των οστών, κάνοντάς τα πιο εύθραυστα. Μία από τις τεχνικές που μελετώνται είναι η χαμηλής έντασης δόνηση ολόκληρου του σώματος, η οποία μπορεί να διεγείρει μηχανισμούς αναδόμησης των οστών και εξετάζεται και για περιπτώσεις οστεοπόρωσης ή μετεγχειρητικής αποκατάστασης στη Γη.
Τι μπορείτε να δοκιμάσετε
Τίποτα από τα παραπάνω δεν πρέπει να μας εκπλήσσει. Οι άνθρωποι είμαστε δίποδα πλάσματα, εξαιρετικά προσαρμοσμένα στο να περνάμε το μεγαλύτερο μέρος της ημέρας μας όρθιοι, παρά την έλξη της βαρύτητας. Χωρίς αυτό το κρυφό είδος καθημερινής άσκησης, το σώμα μας γρήγορα καταρρέει. Ιδού μερικά πράγματα που μπορείτε να δοκιμάσετε:
- Καθίστε για 10 λεπτά σε καρέκλα χωρίς πλάτη.
- Σταθείτε όρθιοι όταν μιλάτε στο τηλέφωνο.
- Προτιμήστε τις σκάλες από το ασανσέρ.
- Σταθείτε όρθιοι στα μέσα μαζικής μεταφοράς κρατώντας χαλαρά μια χειρολαβή, αναγκάζοντας έτσι το σώμα σας να κάνει πολλές μικρές διορθώσεις ισορροπίας.
Επίσης προγράμματα άσκησης με έντονη έμφαση στην ενδυνάμωση του κορμού, όπως το Pilates, μπορούν να βοηθήσουν. Με άλλα λόγια, όσα μαθαίνει η ιατρική από το διάστημα δεν βοηθούν μόνο όσους επιστρέφουν από τροχιά. Μπορούν να γίνουν εργαλείο και για μια πιο υγιή, πιο σταθερή και λιγότερο επώδυνη ζωή εδώ στη Γη.