Τα ερειπωμένα απομεινάρια του αντιδραστήρα 4 του Τσερνόμπιλ είναι ένα από τα πιο αφιλόξενα μέρη στη Γη. Δεν είναι μόνο δομικά επικίνδυνα, αλλά και έντονα ραδιενεργά, βυθισμένα στο σκοτάδι και καλυμμένα από την παλιά τσιμεντένια «σαρκοφάγο», η οποία με τη σειρά της καλύπτεται από ένα νεότερο προστατευτικό κέλυφος που ονομάζεται NSC (New Safe Confinement). Κι όμως, οι επιστήμονες πρέπει να γνωρίζουν τι συμβαίνει εκεί μέσα.
Αυτό το έργο έχει αναλάβει ο Ανατόλι Ντοροσένκο, ένας νεαρός επιστήμονας στο Ινστιτούτο για τα Προβλήματα Ασφάλειας Πυρηνικών Σταθμών (ISPNPP) της Ουκρανίας. Η δουλειά του θα μπορούσε να χαρακτηριστεί η πιο επικίνδυνη στον κόσμο: να εισχωρεί βαθιά μέσα στα ερείπια του αντιδραστήρα, να συλλέγει δείγματα και να πραγματοποιεί μετρήσεις, φτάνοντας σε απόσταση οκτώ μέτρων από τον πυρήνα, ορισμένες φορές έως και μία φορά τον μήνα.
Ο ίδιος, μιλώντας στο New Scientist, δηλώνει πως δεν φοβάται, «απλά πρέπει να είσαι ικανός να το αποδεχτείς και να καταλάβεις την αναγκαιότητα του να το κάνεις».
«Είναι πράγματι ένα παράξενο συναίσθημα. Νομίζω ότι μπορεί να συγκριθεί με το συναίσθημα της κατάκτησης του Έβερεστ, της πτήσης στο διάστημα ή της εξερεύνησης του βυθού του ωκεανού. Υπάρχει πάντα μια έκρηξη αδρεναλίνης».
Κάθε αποστολή στο εσωτερικό του αντιδραστήρα έχει σαφείς στόχους, αλλά και αυστηρό χρονικό περιορισμό, καθώς η παραμονή εκεί δεν είναι ασφαλής για πολύ. «Πρέπει να αποκτήσεις τη γνώση για το τι πρόκειται να κάνεις, πού πρόκειται να πας. Πρέπει να ελέγχεις τον εαυτό σου», λέει ο Ντοροσένκο. «Πρέπει να έχεις επίγνωση ότι όλα είναι μολυσμένα. Και αν αγγίζεις κάτι, πρέπει να ξέρεις τι αγγίζεις, γιατί δεν θέλεις να μολύνεις τα ρούχα σου ή τον εαυτό σου. Δεν πρόκειται για εκδρομή, αλλά για εργασία που απαιτεί διαρκή προσήλωση στο σχέδιο», τονίζει.
Ο απαιτούμενος εξοπλισμός
Ο εξοπλισμός του αλλάζει ανάλογα με το επίπεδο κινδύνου. Στις λιγότερο επικίνδυνες ζώνες φορά καπέλο, προστατευτικά γάντια και αναπνευστήρα. Σε πιο μολυσμένες περιοχές προσθέτει ολόσωμη στολή για προστασία από τη σκόνη, ακόμη και τρίτο στρώμα, με μία στολή από πολυαιθυλένιο. Υπάρχουν και μολύβδινες ποδιές που μπορούν να φορεθούν πάνω από τις στολές, αλλά το βάρος και ο όγκος τους δυσκολεύουν τη διέλευση από τα στενά περάσματα.
«Η κύρια προστασία για εμάς είναι η γνώση, όχι οι στολές», λέει η ερευνήτρια στο ISPNPP Ολένα Παρενιούκ. «Ο Ανατόλι είναι ένας από τους βασικούς μας υπαλλήλους και φαίνεται κουρασμένος και λίγο καταθλιπτικός, όπως όλοι μας, αλλά κάνει εξαιρετική δουλειά. Δεν έχουμε πολλούς νέους που να είναι καλοί στις μετρήσεις δοσιμετρίας».
Στο εσωτερικό του αντιδραστήρα, οι επιστήμονες έρχονται αντιμέτωποι με κλειστοφοβικούς διαδρόμους, σωλήνες γεμάτους ραδιενεργό νερό και μεγάλες μάζες από corium – πρόκειται για ένα μείγμα από πυρηνικό καύσιμο, σκυρόδεμα και μέταλλο που έλιωσαν μαζί σε θερμοκρασίες περίπου 2.500 βαθμών Κελσίου μετά την καταστροφή. Το corium κύλησε μέσα στα ερείπια και πήρε παράξενες μορφές, στις οποίες οι πρώτοι επιστήμονες που μπήκαν έδωσαν ανεπίσημα ονόματα όπως «πόδι του ελέφαντα», «σπίτι της γάτας», «σπίτι του σκύλου», «δοκός-χταπόδι» και «δοκός-μαμούθ».
Οι σοβαρότεροι κίνδυνοι
Οι κίνδυνοι είναι σχεδόν ατελείωτοι. Ένας από τους σοβαρότερους αφορά την Άνω Βιολογική Ασπίδα, βάρους 2.200 τόνων, που κάποτε βρισκόταν πάνω από τον αντιδραστήρα και σήμερα είναι γνωστή με το παρατσούκλι «Ελένα». Η έκρηξη την εκσφενδόνισε και πλέον στέκει υπό γωνία 15 μοιρών, στηριγμένη πάνω σε ερείπια. Αν καταρρεύσει, θα μπορούσε να αποσταθεροποιήσει ακόμη περισσότερο το εσωτερικό και να σηκώσει τεράστιες ποσότητες ραδιενεργής σκόνης.
Άποψη του κελύφους NSC πάνω από τον κατεστραμμένο αντιδραστήρα του Τσερνόμπιλ στις 15 Φεβρουαρίου 2025, λίγο μετά την επίθεση που δέχθηκε από ρωσικό drone (στην οροφή του διακρίνεται η τρύπα που άνοιξε και δύο υπάλληλοι που εκτιμούν τη ζημιά)
AP Photo/Efrem Lukatsky
Υπάρχει όμως και ένας πιο μακροπρόθεσμος κίνδυνος: οι περιστασιακές αυξήσεις στην πυρηνική δραστηριότητα. Κανείς δεν γνωρίζει ακριβώς πού βρίσκονται όλα τα υπολείμματα του καυσίμου μέσα στον αντιδραστήρα, και κατά διαστήματα παρατηρούνται εξάρσεις. Όταν το καύσιμο ουρανίου ή πλουτωνίου διασπάται ραδιενεργά, εκπέμπει νετρόνια, τα οποία μπορούν να προκαλέσουν αντίδραση σχάσης αν τα νετρόνια συλληφθούν από άλλους ραδιενεργούς πυρήνες. Ωστόσο, μεγάλες ποσότητες νερού επιβραδύνουν αυτά τα νετρόνια, εμποδίζοντας την σύλληψή τους. Μετά το δυστύχημα, η πρώτη «σαρκοφάγος» δημιούργησε ξηρές συνθήκες, γεγονός που οδήγησε σε αύξηση των νετρονίων. Αργότερα, λόγω ρωγμών εισχωρούσαν νερά και υγρασία, με αποτέλεσμα η ροή νετρονίων να μειωθεί. Σήμερα, με την εγκατάσταση του κελύφους NSC, η υγρασία έχει ξαναπέσει, κάτι που προκαλεί ανησυχία για νέα περιστατικά. Γι’ αυτό είναι ζωτικής σημασίας ο Ντοροσένκο να συνεχίσει να εισχωρεί στο εσωτερικό ώστε να κατανοήσει καλύτερα τις συνθήκες.
Παρά τις αυστηρές διαδικασίες ασφαλείας που ακολουθούνται στο Τσερνόμπιλ, το να σέρνεσαι μέσα σε έναν αντιδραστήρα που έχει εκραγεί δεν θα είναι ποτέ ασφαλές. «Γνωρίζω τους κινδύνους», λέει ο Ντοροσένκο. «Και γι’ αυτό ανησυχώ για την υγεία μου, γιατί αν δεν ανησυχώ, μπορεί να κάνω λάθη. Δεν ξέρω αν θα έχω προβλήματα υγείας στο μέλλον, αλλά ξέρω ότι αν ακολουθήσω τα πρότυπα ακτινοπροστασίας, μπορώ να ελαχιστοποιήσω αυτούς τους κινδύνους».